Witamina K jest ważną dla człowieka witaminą chroniącą organizm przed krwotokami. Organizm człowieka nie potrafi samodzielnie syntetyzować witaminy K, dlatego musi być ona dostarczana do organizmu wraz z pożywieniem. Istnieją dwa podstawowe źródła witaminy K dla organizmu dorosłego człowieka: żywność pochodzenia roślinnego oraz bakterie bytujące naturalnie w jelicie grubym. W przypadku noworodków potrzebna jest dodatkowa suplementacja.

Witamina K może być wytworzona sztucznie przez człowieka (witamina K₃ - menadion) albo pozyskana z jej naturalnych źródeł - warzyw i mikroorganizmów.
Rośliny produkują witaminę K w czasie fotosyntezy. Gromadzą ją w zielonych tkankach, stąd dobrym źródłem witaminy K są przede wszystkim ciemnozielone warzywa liściaste. Witamina K produkowana przez rośliny to witamina K₁ (filochinon).
Bakterie naturalnie zasiedlające jelito grube człowieka pełnią wiele funkcji ważnych dla naszego zdrowia. Jedną z nich jest wytwarzanie witaminy B i właśnie witaminy K. Witaminy te są następnie wchłaniane z jelita grubego do krwi i wykorzystywane przez organizm do regulacji funkcji życiowych. Witamina K produkowana przez mikroorganizmy to witamina K₂ (menachinon).

Witamina K odgrywa istotną rolę w procesach syntezy białek odpowiedzialnych za krzepliwość krwi. W momencie przerwania ścianki naczynia krwionośnego następuje krwawienie. Organizm uruchamia wtedy automatycznie proces krzepnięcia krwi i tworzenia czopu tamującego dalszy wypływ krwi. Proces ten jest wieloetapowy, składa się z szeregu zależnych od siebie etapów, następujących błyskawicznie po sobie i mających na celu zatamowanie krwawienia. Proces krzepnięcia krwi można porównać do przewracania się kostek domina ustawianych jedna za drugą. Witamina K jest czynnikiem, który przewraca pierwszą kostkę w tym rzędzie. Gdy zabraknie witaminy K, proces krzepnięcia krwi nie może się rozpocząć. Najbardziej niebezpieczne są niewidoczne krwawienia wewnętrzne, np. śródczaszkowe.
Witamina K bierze również udział w wielu innych procesach fizjologicznychi. Uszczelnia śródbłonki naczyń krwionośnych. Uczestniczy w formowaniu tkanki kostnej, wpływa na przemiany metaboliczne kwasów nukleinowych budujących geny (DNA, RNA). Witamina K posiada właściwości przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze, a także wykazuje działanie przeciwzapalne i przeciwbólowe.

Organizm człowieka nie wytwarza witaminy K, ale korzysta z tej wyprodukowanej przez mikroflorę jelitową i pozyskanej wraz z pożywieniem. W ten sposób, przy prawidłowym sposobie odżywiania, odpowiednio obfitującym w warzywa i przy braku chorób przewodu pokarmowego, zapotrzebowanie na witaminę K zostaje pokryte. Wynosi ono około 4 mg dziennie.
Przy zbyt ubogiej diecie oraz w wyniku schorzeń jelit utrudniających wchłanianie składników pokarmowych mogą mieć miejsce niedobory witaminy K u dorosłych osób.

Inaczej przedstawia się problem zapotrzebowania na witaminę K u wcześniaków i niemowląt do 3-4 miesiąca życia. W ich przypadku bardzo łatwo o niedobory witaminy K. Dzieje się tak z kilku przyczyn. Przede wszystkim z powodu ograniczonego przechodzenia witaminy K przez łożysko w czasie ciąży, a także faktu, że noworodek zużywa nagromadzony zapas witaminy K już w ciągu 24 godzin po porodzie. Szczególnie na niedobory witaminy K narażone są niemowlęta karmione piersią, gdyż jedyny pokarm jaki otrzymują - mleko kobiece - jest bardzo ubogie w witaminę K, a jej poziom nie zależy istotnie od diety matki karmiącej. Kolejną przyczyną niedoborów witaminy K u naszych najmłodszych milusińskich jest brak mikroflory jelitowej, która tą witaminę potrafi syntetyzować. Układ pokarmowy noworodków jest jeszcze niedojrzały, dopiero się rozwija i jelita nie są jeszcze zasiedlone przez pożyteczne bakterie probiotyczne. Flora jelitowa pojawia się dopiero w około 4-tym miesiącu życia dziecka i wtedy dopiero jest dla maluszka źródłem witaminy K.
Takie niedobory witaminy K nie grożą niemowlętom karmionym sztucznie - mlekiem sztucznym, modyfikowanym. Mleka te zawierają odpowiednią ilość wszystkich minerałów i witamin, w tym witaminy K (uwzględniona jest wchłanialność witaminy K z przewodu pokarmowego, które u niemowląt wynosi ok. 30%). Dzieci karmione w ten sposób otrzymują codziennie potrzebną im dawkę witaminy K.

Niedostateczna ilość witaminy K w organizmie noworodka może prowadzić do wystąpienia krwawienia związanego z niedoborem witaminy K (ang. vitamin K deficiency bleeding - VKDB), dawniej zwanego chorobą krwotoczną noworodka. Ryzyko to dotyczy noworodków i niemowląt do końca 3 miesiąca życia, zwłaszcza wcześniaków. Klasyczna postać choroby (w 3-5 dobie życia) objawia się krwawieniem z przewodu pokarmowego, pępka, błon śluzowych i skóry. Natomiast późna postać, ujawniająca się w 2-12 tygodniu życia, może charakteryzować się występowaniem krwawienia śródczaszkowego, które w wielu przypadkach może okazać się śmiertelne.
Niebezpieczeństwo wystąpienia krwawienia z niedoboru witaminy K dotyczy przede wszystkim niemowląt karmionych pokarmem kobiecym oraz niemowląt z chorobami dróg żółciowych i wątroby (cholestaza) oraz zaburzeniami wchłaniania. Objawy ostrzegawcze, które mogą nawet na kilka tygodni wyprzedzać wystąpienie ciężkiego zagrażającego życiu krwawienia, to: niewielkie krwawienia (pępek, błony śluzowe, przewód pokarmowy), przedłużająca się żółtaczka, biegunka, wymioty, brak lub słabe przyrosty masy ciała.

Problemem niedoborów witaminy K u niemowląt karmionych naturalnie zajął się Zespół Ekspertów Pediatrii* - grono wybitnych polskich lekarzy pediatrów i specjalistów od żywienia najmłodszych dzieci. Efektem analizy szeregu wyników badań klinicznych są zalecenia dotyczące zapobiegania niedoborom witaminy K u noworodków i niemowląt. Zalecenia te zostały sformułowane i ogłoszone prawie 2 lata temu - w styczniu 2007 roku.

Wszystkie noworodki po urodzeniu, w szpitalu, powinny otrzymać witaminę K w postaci zastrzyku domięśniowego (0,5mg) lub doustnie (2 mg). Wcześniaki powinny otrzymać większą dawkę: ważące przy urodzeniu poniżej 1,5 kg - 0,3 mg domięśniowo lub dożylnie, a te ważące powyżej 1,5 kg - 0,5 mg domięśniowo. Podaż witaminy K po urodzeniu w istotny sposób zmniejsza ryzyko wystąpienia krwawienia z niedoboru tej witaminy.
Kolejne zalecenia zespołu ekspertów mówi o tym, że noworodki i niemowlęta karmione piersią, poza jednorazową dawką witaminy K podaną po urodzeniu, wymagają dalszego profilaktycznego podawania witaminy K od 2 tygodnia życia aż do ukończenia 3 miesiąca życia. Niemowlęta karmione piersią powinny otrzymywać witaminę K w dawce 25 mikrogramów na dobę (25 μg/doba). Niemowlęta karmione piersią, cierpiące na określone dolegliwości, jak przewlekła biegunka czy przedłużająca się żółtaczka, powinny otrzymywać witaminę K w zwiększonej dawce - 50 μg/dobę do czasu ustąpienia objawów chorobowych. W przypadku cholestazy (choroby wątroby) i mukowiscydozy dawkowanie witaminy K powinno być wyższe, zgodne z zaleceniami lekarza w danej jednostce chorobowej.
Niemowlęta karmione mieszankami mlecznymi modyfikowanymi, mlekiem dla wcześniaków, a także mieszankami mlekozastępczymi po otrzymaniu jednorazowej dawki witaminy K po urodzeniu nie wymagają dalszej profilaktycznej podaży.

Preparaty witaminy K obecne na rynku są standaryzowanymi roztworami tej witaminy. Witamina K jest w nich rozcieńczona tak, by w  dziennej, podanej na opakowaniu dawce była odpowiednia, zalecana przez Zespół Polskich Ekspertów Pediatrii ilość witaminy K, czyli 25 μg. Nie mniej i nie więcej. Podawana dziecku codziennie pokrywa jego zapotrzebowanie na tą witaminę. Substancją, w której witamina K jest rozpuszczana do odpowiedniego stężenia jest olej roślinny, ze względu na fakt, że witamina K jest rozpuszczalna w tłuszczach, a nie w wodzie. Podobnie zachowują się witaminy A, D i E.
Olej, z którego produkuje się preparaty witaminy K dla niemowląt musi być olejem najwyższej czystości i jakości. Cechy te łączy w sobie olej o czystości farmaceutycznej. Określenie “farmaceutyczny” przy nazwie oleju mówi nam, że mamy do czynienia z olejem idealnie czystym, wolnym od zanieczyszczeń i alergenów. Tylko taki może być użyty do produkcji preparatów dla noworodków i niemowląt.
Zawieszenie witaminy K w środowisku olejowym sprzyja jej wchłanianiu z jelita dziecka do krwiobiegu. Na szybkość wchłaniania i ilość wchłoniętej z jelit witaminy K wpływa skład diety, szczególnie zawartość i rodzaj lipidów. Zbadano, że nasycone kwasy tłuszczowe obniżają wchłanianie tej witaminy, natomiast kwasy jedno- i wielo- nienasycone (czyli właśnie kwasy tłuszczowe obecne w olejach roślinnych) powodują zwiększenie przyswajalności witaminy K.

Autorzy:
dr inż. Monika Jarych-Szyszka
dr Katarzyna Suchoszek-Łukaniuk
mgr. farm. Katarzyna Łozińska